Gãy xương là gì và vì sao cần sơ cứu đúng cách?
Gãy xương là tình trạng cấu trúc xương bị nứt, gãy hoặc mất tính liên tục do tác động của lực mạnh. Chấn thương có thể xảy ra ở bất kỳ vị trí nào trên cơ thể, thường gặp ở tay, chân, cổ tay, cổ chân nhưng cũng có thể liên quan đến xương sườn, xương chậu, cột sống hoặc nhiều vị trí cùng lúc.
Nguyên nhân thường gặp là té ngã, tai nạn giao thông, tai nạn lao động, va đập mạnh hoặc chấn thương khi chơi thể thao. Ở người lớn tuổi, chỉ một cú ngã tưởng như không quá nghiêm trọng cũng có thể gây gãy xương do mật độ xương và khả năng giữ thăng bằng đã thay đổi.
Điều đáng lưu ý là gãy xương không chỉ gây tổn thương cho xương. Các mô mềm xung quanh như cơ, dây chằng, mạch máu và dây thần kinh cũng có thể bị ảnh hưởng. Với gãy xương hở, nguy cơ nhiễm trùng càng đáng quan tâm vì vùng xương gãy có liên quan đến vết thương ngoài da.
Do đó, mục tiêu của sơ cứu không phải là tự điều trị hay đưa xương trở về vị trí ban đầu. Sơ cứu chủ yếu nhằm giữ người bệnh an toàn, hạn chế cử động vùng bị thương, kiểm soát những vấn đề cấp tính và chuẩn bị cho việc đưa người bệnh đến cơ sở y tế.
Dấu hiệu nhận biết khi nghi ngờ gãy xương
Không phải lúc nào người chứng kiến cũng có thể xác định chắc chắn một người đã bị gãy xương ngay tại hiện trường. Việc chẩn đoán chính xác thường cần được thực hiện bởi nhân viên y tế và có thể cần đến các phương tiện chẩn đoán hình ảnh.
Tuy nhiên, một số biểu hiện có thể khiến bạn nghi ngờ gãy xương. Người bị thương thường đau tại vị trí chấn thương, đặc biệt khi cố gắng cử động hoặc chịu lực. Vùng tổn thương có thể sưng, bầm tím và trở nên rất nhạy cảm khi chạm vào.
Một dấu hiệu đáng chú ý khác là phần chi bị biến dạng hoặc có hình dạng khác rõ rệt so với bên còn lại. Người bệnh có thể không thể sử dụng tay hoặc chân như bình thường. Trong một số trường hợp, người bị thương không thể đứng hoặc chịu trọng lượng trên chân sau chấn thương.
Nếu xuất hiện vết thương hở tại vùng nghi gãy và nhìn thấy đầu xương, đây có thể là gãy xương hở. Trường hợp này cần được xử trí y tế sớm và tuyệt đối không cố đẩy phần xương lộ ra ngoài trở lại bên trong.
Sau một tai nạn mạnh, nếu người bệnh vừa bị đau dữ dội vừa có dấu hiệu bất tỉnh, khó thở, chảy máu nhiều hoặc rối loạn cảm giác ở tay chân, không nên chỉ tập trung vào phần xương bị đau mà cần nghĩ đến khả năng có nhiều tổn thương cùng lúc.
Khi gặp người bị gãy xương, cần làm gì trước tiên?
Trước khi sơ cứu, người hỗ trợ cần đảm bảo khu vực xung quanh an toàn. Nếu chấn thương xảy ra do tai nạn giao thông, điện, cháy nổ hoặc một nguồn nguy hiểm vẫn đang tồn tại, không nên lao vào tiếp cận ngay khi bản thân còn có nguy cơ bị thương.
Sau khi đảm bảo an toàn, hãy giúp người bệnh giữ nguyên tư thế tương đối ổn định và hạn chế tối đa việc di chuyển. Không nên yêu cầu người bị thương đứng lên, bước đi hoặc thử cử động tay chân để kiểm tra xem có thực sự gãy hay không.
Nếu vùng bị thương đang ở tư thế tương đối dễ chịu, có thể giữ nguyên tư thế đó. Khi có nẹp phù hợp và người sơ cứu có kỹ năng, có thể cố định tạm thời vùng nghi gãy nhằm hạn chế cử động. Không nên cố ép phần xương bị biến dạng trở lại hình dạng bình thường.
Nếu có chảy máu, cần dùng gạc hoặc vật liệu sạch để che phủ và kiểm soát chảy máu phù hợp. Với gãy xương hở, không được ấn trực tiếp lên phần xương đang nhô ra.
Trong thời gian chờ hỗ trợ, cần quan sát người bệnh. Nếu họ trở nên lơ mơ, bất tỉnh, khó thở hoặc xuất hiện tình trạng bất thường khác, cần nhanh chóng tìm kiếm hỗ trợ y tế khẩn cấp.
Cách cố định tạm thời vùng xương bị gãy
Cố định vùng bị thương có mục đích hạn chế chuyển động, từ đó giảm nguy cơ tổn thương thêm trong quá trình chờ đưa người bệnh đến cơ sở y tế. Tuy nhiên, cố định không có nghĩa là phải kéo thẳng hoặc nắn phần xương bị biến dạng.
Nếu có nẹp chuyên dụng, cần sử dụng đúng cách và tránh siết quá chặt. Nẹp cần giúp vùng bị thương ổn định nhưng không được làm cản trở tuần hoàn.
Trong trường hợp không có dụng cụ chuyên dụng, việc sử dụng vật liệu hỗ trợ cố định cần được thực hiện bởi người có kỹ năng. Nếu không biết cách làm, không nên cố thực hiện một cách tùy tiện vì nẹp sai vị trí hoặc quá chặt có thể gây thêm tổn thương.
Sau khi cố định, cần chú ý những thay đổi ở phần chi phía dưới vị trí chấn thương. Nếu ngón tay hoặc ngón chân trở nên tím, lạnh, tê hoặc đau tăng lên, cần báo cho nhân viên y tế và kiểm tra lại tình trạng cố định.
Đối với người nghi ngờ gãy cột sống, xương chậu hoặc có chấn thương nghiêm trọng sau tai nạn, không nên tự ý sử dụng các phương pháp cố định hoặc di chuyển phức tạp nếu không có chuyên môn. Trong những trường hợp này, ưu tiên gọi hỗ trợ y tế.
Gãy xương hở cần xử trí như thế nào?
Gãy xương hở là tình trạng nghiêm trọng vì phần xương gãy có liên quan đến vết thương trên da. Người chứng kiến có thể nhìn thấy đầu xương hoặc nhận thấy vết thương nằm ngay tại vùng nghi gãy.
Điều đầu tiên cần nhớ là không được cố đưa xương trở lại bên trong. Việc chạm hoặc đẩy xương có thể làm tổn thương thêm mô mềm và tăng nguy cơ nhiễm trùng.
Có thể dùng gạc vô khuẩn hoặc vật liệu sạch để che phủ vùng thương. Nếu có chảy máu, cần kiểm soát chảy máu một cách phù hợp nhưng tránh tạo áp lực trực tiếp lên phần xương nhô ra.
Người bệnh cần được đưa đến cơ sở y tế càng sớm càng tốt. Trong quá trình chờ hỗ trợ, hạn chế di chuyển vùng bị thương và theo dõi tình trạng chung của người bệnh.
Nếu gãy xương hở xảy ra sau tai nạn giao thông hoặc ngã từ độ cao, cần đặc biệt lưu ý khả năng có các chấn thương khác đi kèm. Không nên chỉ tập trung vào vết thương ở tay hoặc chân mà bỏ qua tình trạng ý thức, hô hấp và các vùng khác trên cơ thể.
Những điều tuyệt đối không nên làm khi sơ cứu gãy xương
Một trong những sai lầm phổ biến nhất là cố nắn xương về vị trí cũ. Khi nhìn thấy tay hoặc chân bị cong, biến dạng, nhiều người có phản xạ muốn kéo hoặc chỉnh lại. Tuy nhiên, việc này có thể khiến đầu xương tiếp tục làm tổn thương mạch máu, dây thần kinh và mô mềm.
Người bị thương cũng không nên được yêu cầu đứng lên hoặc đi lại để kiểm tra mức độ chấn thương. Nếu xương đã gãy, việc chịu lực có thể khiến tình trạng tổn thương trở nên nghiêm trọng hơn.
Không nên xoa bóp mạnh tại vùng nghi gãy. Các động tác day, ấn hoặc kéo có thể gây thêm tổn thương nếu có gãy xương hoặc tổn thương mô mềm đi kèm.
Với gãy xương hở, tuyệt đối không đẩy phần xương nhô ra ngoài trở lại vết thương. Không nên tự ý dùng các loại thuốc, dầu hoặc chất dân gian lên vết thương.
Nếu nghi ngờ chấn thương đầu, cổ hoặc cột sống, càng không nên tự ý di chuyển người bệnh nhiều lần. Việc di chuyển sai cách có thể làm tổn thương thần kinh hoặc cột sống nghiêm trọng hơn.
Khi nào người bị gãy xương cần được cấp cứu?
Không phải mọi trường hợp gãy xương đều có cùng mức độ nguy hiểm. Tuy nhiên, một số biểu hiện cho thấy người bệnh cần được hỗ trợ y tế khẩn cấp.
Gãy xương hở, biến dạng rõ rệt, chảy máu nhiều hoặc vùng chi phía dưới chấn thương trở nên lạnh, tím, tê là những tình huống cần được đánh giá nhanh.
Nếu người bệnh bất tỉnh, khó thở, đau ngực, co giật hoặc có dấu hiệu sốc sau chấn thương, cần ưu tiên cấp cứu thay vì chỉ xử lý riêng phần xương bị thương.
Những vụ tai nạn giao thông, ngã từ độ cao hoặc va chạm rất mạnh cũng cần được đánh giá toàn diện vì người bệnh có thể bị nhiều tổn thương cùng lúc.
Đặc biệt, nếu nghi ngờ chấn thương cột sống hoặc vùng đầu cổ, không nên cố cho người bệnh đứng dậy hoặc tự di chuyển bằng phương tiện thông thường.
Có nên chườm lạnh khi bị nghi gãy xương?
Sau chấn thương, vùng bị thương thường sưng và đau. Trong một số trường hợp, chườm lạnh đúng cách có thể giúp giảm cảm giác khó chịu và hạn chế sưng.
Nếu sử dụng đá hoặc túi lạnh, cần bọc bằng khăn trước khi đặt lên da. Không nên đặt đá trực tiếp lên da trong thời gian dài vì có thể gây tổn thương da.
Chườm lạnh chỉ là biện pháp hỗ trợ và không thể xác định người bệnh có bị gãy xương hay không. Nếu đau nhiều, biến dạng, không thể vận động hoặc có dấu hiệu nghiêm trọng, người bệnh vẫn cần được đánh giá tại cơ sở y tế.
Không nên dùng chườm lạnh để trì hoãn việc đưa người bệnh đi khám trong trường hợp chấn thương nghiêm trọng.
Gãy xương sau tai nạn giao thông cần đặc biệt lưu ý
Tai nạn giao thông có thể gây gãy xương ở nhiều vị trí khác nhau và thường đi kèm các chấn thương khác. Một người bị gãy chân vẫn có thể đồng thời bị chấn thương đầu, cổ, ngực hoặc bụng.
Nếu người bệnh đang ở hiện trường, trước tiên cần đảm bảo khu vực an toàn. Sau đó đánh giá ý thức và hô hấp, đồng thời hạn chế di chuyển không cần thiết.
Không nên kéo người bị nạn ra khỏi xe hoặc bắt họ đứng dậy nếu chưa đánh giá tình trạng. Tuy nhiên, nếu hiện trường đang có nguy cơ cháy, nổ hoặc một mối nguy hiểm trực tiếp khác, việc đưa người bệnh ra khỏi khu vực nguy hiểm cần được thực hiện với sự hỗ trợ phù hợp.
Trong những vụ tai nạn nghiêm trọng, nên gọi hỗ trợ cấp cứu và cung cấp chính xác địa điểm, số người bị thương cùng những biểu hiện đáng chú ý.
Trẻ em bị gãy xương cần được chăm sóc thế nào?
Trẻ em có thể bị gãy xương sau khi té ngã, va chạm hoặc chơi thể thao. Khác với người lớn, trẻ nhỏ đôi khi không mô tả chính xác được vị trí đau nên phụ huynh cần chú ý đến hành vi của trẻ.
Trẻ có thể khóc nhiều khi chạm vào vùng bị thương, không muốn sử dụng một bên tay hoặc chân, xuất hiện sưng, bầm tím hoặc biến dạng.
Không nên bắt trẻ cử động nhiều lần để kiểm tra. Hãy giữ phần bị thương ổn định và đưa trẻ đến cơ sở y tế để được kiểm tra.
Nếu trẻ bị chấn thương mạnh, bất tỉnh, khó thở hoặc có dấu hiệu liên quan đến đầu, cổ và cột sống, cần tìm kiếm hỗ trợ cấp cứu ngay.
Làm thế nào để vận chuyển người bị gãy xương đến bệnh viện?
Sau khi sơ cứu, người bệnh cần được đưa đến cơ sở y tế để xác định chính xác tổn thương và điều trị. Tuy nhiên, cách vận chuyển phụ thuộc vào vị trí và mức độ chấn thương.
Nếu người bệnh chỉ bị chấn thương nhẹ và vẫn có thể di chuyển an toàn, gia đình có thể đưa đến cơ sở y tế bằng phương tiện phù hợp. Ngược lại, nếu người bệnh không thể đứng, không thể ngồi, đau nhiều hoặc có nhiều chấn thương, không nên cố đưa đi bằng xe máy.
Với những trường hợp nghi ngờ gãy xương chậu, cột sống hoặc chấn thương nặng sau tai nạn, việc vận chuyển cần đặc biệt thận trọng.
Trung Tâm Cấp Cứu Toàn Quốc hỗ trợ vận chuyển người bệnh và người bị chấn thương đến cơ sở y tế khi gia đình cần phương tiện phù hợp. Khi liên hệ, nên cung cấp vị trí chấn thương, khả năng vận động, tình trạng ý thức và địa điểm cần đến để được tư vấn.
Câu hỏi thường gặp về sơ cứu gãy xương
Bị gãy xương có nên tự nắn lại không?
Không. Không nên kéo, xoay hoặc cố đưa phần xương bị biến dạng trở về vị trí ban đầu. Hành động này có thể gây thêm tổn thương cho mạch máu, dây thần kinh và mô mềm.
Gãy xương có cần chườm đá không?
Có thể chườm lạnh đúng cách để hỗ trợ giảm sưng và đau trong một số trường hợp, nhưng không đặt đá trực tiếp lên da và không dùng chườm lạnh thay cho việc kiểm tra y tế.
Gãy xương hở có nguy hiểm không?
Có. Gãy xương hở có nguy cơ nhiễm trùng và tổn thương mô xung quanh. Không được đẩy xương trở lại bên trong và cần đưa người bệnh đến cơ sở y tế càng sớm càng tốt.
Có nên xoa bóp khi nghi ngờ gãy xương?
Không nên. Xoa bóp hoặc tác động mạnh lên vùng bị thương có thể làm tình trạng tổn thương nghiêm trọng hơn.
Gãy chân có được đứng dậy đi lại không?
Không nên nếu người bệnh đau nhiều, không thể chịu lực hoặc nghi ngờ gãy xương. Việc cố đứng và đi có thể làm tổn thương nặng thêm.
Sơ cứu có thay thế việc điều trị gãy xương không?
Không. Sơ cứu chỉ nhằm bảo vệ người bệnh trong thời gian chờ được chăm sóc y tế. Người nghi ngờ gãy xương cần được đánh giá để xác định chính xác loại và mức độ tổn thương.
Kết luận
Khi gặp người nghi ngờ gãy xương, điều quan trọng nhất không phải là cố xử lý phần xương ngay tại hiện trường mà là giữ người bệnh an toàn, hạn chế di chuyển và tránh làm tổn thương thêm.
Không tự nắn xương, không bắt người bệnh đứng dậy và không đẩy phần xương lộ ra ngoài vào trong là những nguyên tắc cần ghi nhớ. Với gãy xương hở, biến dạng rõ rệt, chảy máu nhiều hoặc chấn thương kèm theo bất tỉnh, khó thở, cần tìm kiếm hỗ trợ y tế càng sớm càng tốt.
Trung Tâm Cấp Cứu Toàn Quốc hỗ trợ vận chuyển người bệnh và người bị chấn thương đến cơ sở y tế khi cần phương tiện phù hợp.
TRUNG TÂM CẤP CỨU TOÀN QUỐC
Hotline: 0704 115 115 | 0995 114 115
Y tế sự kiện: 082 8899 115 | 085 2288 115
Website:
Địa chỉ: 03 Đường 35A Trịnh Quang Nghị, Phường Bình Đông, TP. Hồ Chí Minh
Zalo: https://zalo.me/3105407123098382136
Email: 115toanquoc@gmail.com
Facebook: https://web.facebook.com/trungtamcapcuutoanquoc
Khu vực hoạt động: Toàn quốc
