Bong gân là gì?
Bong gân là tình trạng dây chằng quanh khớp bị kéo giãn quá mức hoặc bị tổn thương. Dây chằng là những dải mô có nhiệm vụ kết nối các xương với nhau và góp phần giữ cho khớp ổn định. Khi khớp bị xoay, vặn hoặc chịu lực đột ngột vượt quá giới hạn bình thường, dây chằng có thể bị tổn thương ở nhiều mức độ khác nhau.
Bong gân thường gặp ở cổ chân, đặc biệt khi bước hụt hoặc đặt bàn chân không đúng tư thế. Tuy nhiên, chấn thương này cũng có thể xảy ra ở đầu gối, cổ tay, ngón tay và những khớp khác trong quá trình sinh hoạt hoặc vận động.
Mức độ bong gân không giống nhau ở mỗi người. Trường hợp nhẹ có thể chỉ gây đau và hạn chế vận động trong thời gian ngắn. Trong khi đó, tổn thương nặng hơn có thể liên quan đến rách một phần hoặc toàn bộ dây chằng, khiến khớp mất ổn định và người bệnh khó chịu lực lên vùng bị thương.
Nguyên nhân thường gặp gây bong gân
Bong gân thường xuất hiện khi khớp chuyển động đột ngột theo hướng bất thường. Một người có thể bị bong gân chỉ sau một lần trượt chân hoặc bước hụt, đặc biệt ở vùng cổ chân.
Trong sinh hoạt hằng ngày, những tình huống như đi trên bề mặt không bằng phẳng, xuống cầu thang, vấp ngã hoặc thay đổi hướng đột ngột đều có thể gây chấn thương. Người thường xuyên chơi bóng đá, cầu lông, bóng rổ, chạy bộ hoặc các môn thể thao có động tác xoay và đổi hướng nhanh cũng có nguy cơ cao hơn.
Một số yếu tố có thể làm tăng nguy cơ chấn thương như cơ bắp yếu, khớp kém ổn định, ít khởi động trước khi vận động hoặc từng bị bong gân trước đó. Sau một lần bong gân, nếu vùng tổn thương chưa hồi phục hoàn toàn mà người bệnh đã quay lại vận động mạnh, nguy cơ tái chấn thương có thể tăng lên.
Dấu hiệu nhận biết bong gân
Đau là một trong những biểu hiện phổ biến nhất sau khi bị bong gân. Cơn đau thường xuất hiện ngay sau chấn thương và có thể tăng khi người bệnh cố gắng cử động hoặc chịu lực lên vùng bị thương.
Sưng quanh khớp cũng thường xuất hiện, đặc biệt trong những trường hợp tổn thương rõ. Một số người có thể nhận thấy vùng da quanh khớp bị bầm tím sau một khoảng thời gian. Mức độ sưng và bầm không nhất thiết phản ánh chính xác mức độ tổn thương dây chằng, vì vậy không nên chỉ dựa vào biểu hiện bên ngoài để tự xác định tình trạng.
Người bệnh cũng có thể gặp khó khăn khi cử động khớp hoặc sử dụng phần chi bị thương. Ví dụ, người bị bong gân cổ chân có thể cảm thấy đau khi đứng hoặc đi bộ, trong khi bong gân cổ tay có thể khiến việc cầm nắm trở nên khó khăn.
Nếu chấn thương nghiêm trọng, người bệnh có thể không thể chịu lực, không thể sử dụng khớp bình thường hoặc cảm thấy khớp không còn vững. Những trường hợp này cần được đánh giá y tế để xác định chính xác tổn thương.
Bong gân có nguy hiểm không?
Bong gân nhẹ thường có thể cải thiện theo thời gian nếu được nghỉ ngơi và chăm sóc phù hợp. Tuy nhiên, không nên mặc định rằng mọi trường hợp đau khớp sau té ngã đều là bong gân nhẹ.
Một cú ngã hoặc va chạm mạnh có thể đồng thời gây gãy xương, trật khớp hoặc tổn thương những cấu trúc khác. Các tình trạng này đôi khi cũng gây đau, sưng và bầm tím nên rất khó phân biệt chỉ dựa vào cảm giác của người bệnh.
Bong gân mức độ nặng cũng có thể ảnh hưởng đến sự ổn định của khớp. Nếu dây chằng bị tổn thương nghiêm trọng mà không được đánh giá và điều trị phù hợp, người bệnh có thể gặp tình trạng đau kéo dài, hạn chế vận động hoặc dễ tái chấn thương.
Vì vậy, nếu triệu chứng rõ rệt hoặc không cải thiện, người bệnh nên được thăm khám thay vì tự điều trị kéo dài tại nhà.
Cách sơ cứu khi bị bong gân
Ngay sau khi bị chấn thương, người bệnh nên ngừng hoạt động và hạn chế sử dụng vùng khớp đang đau. Việc cố tiếp tục đi lại, chạy hoặc chơi thể thao có thể tạo thêm áp lực lên dây chằng và khiến tình trạng tổn thương trở nên nghiêm trọng hơn.
Có thể chườm lạnh vùng bị thương bằng túi lạnh hoặc đá được bọc trong khăn. Không nên đặt đá trực tiếp lên da vì có thể gây tổn thương da. Chườm lạnh có thể giúp giảm đau và hạn chế sưng trong giai đoạn đầu.
Nếu có điều kiện, phần chi bị thương có thể được kê cao khi nghỉ ngơi. Với một số trường hợp, việc cố định hoặc hỗ trợ vùng tổn thương có thể được cân nhắc, nhưng không nên tự quấn quá chặt vì có thể ảnh hưởng đến tuần hoàn.
Trong quá trình sơ cứu, người bệnh nên quan sát các biểu hiện bất thường như tê, lạnh, thay đổi màu sắc ở bàn tay hoặc bàn chân. Nếu xuất hiện những dấu hiệu này, cần được kiểm tra y tế.
Có nên xoa bóp khi vừa bị bong gân?
Xoa bóp là một trong những cách xử lý thường được nhiều người nghĩ đến sau khi bị trượt chân hoặc va chạm. Tuy nhiên, không nên xoa bóp mạnh vào vùng đang sưng đau ngay sau chấn thương.
Việc tác động mạnh lên vùng tổn thương có thể làm người bệnh đau hơn và không phù hợp nếu bên dưới có tổn thương nghiêm trọng như gãy xương hoặc tổn thương mô mềm khác.
Tương tự, người bệnh không nên tự ý bẻ hoặc nắn khớp với mục đích đưa khớp về vị trí cũ. Nếu thực tế xảy ra trật khớp hoặc gãy xương, thao tác không đúng có thể gây thêm tổn thương.
Khi chưa xác định được mức độ chấn thương, lựa chọn an toàn hơn là hạn chế vận động, sơ cứu phù hợp và tìm kiếm sự đánh giá từ nhân viên y tế khi có dấu hiệu bất thường.
Những điều cần tránh sau khi bị bong gân
Một trong những sai lầm thường gặp là cố đi lại để kiểm tra xem chân có “còn đi được hay không”. Khả năng chịu lực không có nghĩa là dây chằng không bị tổn thương. Nếu càng đi càng đau, người bệnh nên dừng vận động thay vì cố chịu đựng.
Không nên tự ý dùng thuốc giảm đau hoặc các loại thuốc khác với mục đích che lấp triệu chứng để tiếp tục hoạt động. Nếu cần sử dụng thuốc, nên thực hiện theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc dược sĩ, đặc biệt đối với người đang dùng thuốc điều trị bệnh khác.
Việc quay lại tập luyện quá sớm cũng có thể khiến vùng tổn thương chưa hồi phục hoàn toàn đã phải chịu thêm áp lực. Người bệnh nên trở lại vận động từng bước và tuân thủ hướng dẫn chuyên môn nếu đã được chẩn đoán tổn thương dây chằng.
Khi nào người bị bong gân cần đi khám?
Người bệnh nên được thăm khám nếu cơn đau dữ dội hoặc không giảm, vùng khớp sưng nhiều, xuất hiện bầm tím đáng kể hoặc không thể chịu lực lên chân hay sử dụng phần chi bị thương.
Nếu khớp có dấu hiệu biến dạng, người bệnh nghe thấy tiếng “rắc” hoặc cảm giác bất thường ngay thời điểm chấn thương, cần đặc biệt thận trọng. Đây có thể là dấu hiệu của tổn thương nghiêm trọng hơn và cần được đánh giá tại cơ sở y tế.
Những trường hợp bị chấn thương sau tai nạn giao thông, té ngã từ độ cao hoặc va chạm mạnh cũng không nên tự kết luận là bong gân chỉ vì không nhìn thấy vết thương bên ngoài.
Ngoài ra, nếu sau một thời gian nghỉ ngơi mà tình trạng đau, sưng hoặc hạn chế vận động không cải thiện, người bệnh nên đi khám để xác định nguyên nhân và có hướng xử trí phù hợp.
Phân biệt bong gân với một số chấn thương khác
Bong gân liên quan chủ yếu đến dây chằng, trong khi căng cơ thường liên quan đến cơ hoặc gân. Hai tình trạng này đều có thể xuất hiện sau khi vận động quá mức và gây đau, vì vậy người bệnh đôi khi khó phân biệt.
Gãy xương thường có thể gây đau dữ dội, sưng, bầm tím, biến dạng hoặc mất khả năng chịu lực. Tuy nhiên, không phải trường hợp gãy xương nào cũng có biến dạng rõ ràng.
Trật khớp xảy ra khi các đầu xương tạo thành khớp bị lệch khỏi vị trí bình thường. Tình trạng này có thể gây đau dữ dội, biến dạng và hạn chế vận động rõ rệt.
Do có nhiều triệu chứng tương đồng, việc xác định chính xác tổn thương đôi khi cần bác sĩ thăm khám và thực hiện các phương tiện chẩn đoán hình ảnh khi cần thiết. Người bệnh không nên tự chẩn đoán chỉ dựa trên mức độ sưng hoặc đau.
Làm gì để hạn chế nguy cơ bong gân?
Khởi động trước khi tập luyện giúp cơ thể chuẩn bị cho hoạt động thể chất. Người tập cũng nên lựa chọn cường độ phù hợp với thể trạng và tăng mức độ vận động từ từ thay vì đột ngột thực hiện các bài tập quá sức.
Giày dép phù hợp cũng đóng vai trò quan trọng, đặc biệt đối với những hoạt động cần chạy, nhảy hoặc thay đổi hướng liên tục. Khi vận động ngoài trời, nên chú ý bề mặt di chuyển để hạn chế nguy cơ bước hụt hoặc trượt ngã.
Nếu từng bị bong gân, người bệnh nên chú ý quá trình phục hồi trước khi quay lại các hoạt động có cường độ cao. Việc tập luyện các bài phục hồi theo hướng dẫn chuyên môn có thể giúp cải thiện sức mạnh và sự ổn định của vùng khớp bị tổn thương.
Khi người bệnh bị chấn thương và không thể tự di chuyển
Trong trường hợp bong gân hoặc chấn thương khiến người bệnh không thể đứng, đi lại hoặc cần hạn chế tối đa việc di chuyển, gia đình không nên cố đưa người bệnh lên xe máy hoặc dìu đi một quãng đường dài.
Đặc biệt, nếu chấn thương xảy ra sau tai nạn hoặc có khả năng liên quan đến gãy xương, trật khớp hay tổn thương vùng đầu, cổ, cột sống, việc tự di chuyển có thể không phù hợp. Người bệnh nên được đánh giá và hỗ trợ y tế càng sớm càng tốt.
Khi cần vận chuyển người bệnh đến cơ sở y tế, gia đình có thể liên hệ Trung Tâm Cấp Cứu Toàn Quốc để được tư vấn và hỗ trợ xe cấp cứu phù hợp với tình trạng thực tế. Việc cung cấp thông tin chính xác về chấn thương, vị trí đón và địa điểm cần đến giúp quá trình tiếp nhận thuận lợi hơn.
Câu hỏi thường gặp về bong gân
Bong gân có tự khỏi được không?
Một số trường hợp bong gân nhẹ có thể cải thiện theo thời gian với nghỉ ngơi và chăm sóc phù hợp. Tuy nhiên, mức độ tổn thương dây chằng rất khác nhau. Nếu đau nhiều, sưng nghiêm trọng, không thể chịu lực hoặc triệu chứng kéo dài, người bệnh nên được thăm khám.
Bị bong gân có nên đi lại không?
Không nên cố đi lại nếu việc chịu lực gây đau hoặc người bệnh cảm thấy khớp không ổn định. Trong giai đoạn đầu, nên hạn chế sử dụng vùng bị thương và chỉ vận động theo khả năng hoặc hướng dẫn của nhân viên y tế.
Có nên chườm nóng khi bị bong gân?
Trong giai đoạn đầu khi vùng tổn thương đang sưng, chườm lạnh thường được ưu tiên để hỗ trợ giảm đau và sưng. Người bệnh không nên tự ý chườm nóng ngay sau chấn thương nếu chưa được tư vấn phù hợp.
Bong gân bao lâu thì khỏi?
Thời gian hồi phục phụ thuộc vào vị trí và mức độ tổn thương. Bong gân nhẹ có thể cải thiện trong thời gian tương đối ngắn, trong khi tổn thương dây chằng nghiêm trọng có thể cần thời gian phục hồi lâu hơn và có thể phải điều trị hoặc phục hồi chức năng theo hướng dẫn chuyên môn.
Bong gân có cần chụp X-quang không?
Không phải trường hợp bong gân nào cũng cần chụp X-quang. Tuy nhiên, khi có biểu hiện khiến bác sĩ nghi ngờ gãy xương hoặc tổn thương khác, chẩn đoán hình ảnh có thể được chỉ định để xác định nguyên nhân.
Khi bị bong gân có nên tự nắn khớp không?
Không. Người bệnh không nên tự ý nắn, bẻ hoặc cố đưa khớp về vị trí cũ. Nếu thực tế là trật khớp hoặc gãy xương, thao tác không đúng có thể gây thêm tổn thương.
Kết luận
Bong gân là chấn thương phổ biến nhưng mức độ tổn thương có thể khác nhau ở từng trường hợp. Đau, sưng, bầm tím và hạn chế vận động là những biểu hiện thường gặp, tuy nhiên các triệu chứng này cũng có thể xuất hiện khi người bệnh bị gãy xương hoặc trật khớp.
Khi vừa bị chấn thương, người bệnh nên dừng vận động, hạn chế sử dụng vùng bị đau, chườm lạnh phù hợp và tránh xoa bóp hoặc tự nắn khớp. Nếu đau dữ dội, sưng nhiều, không thể chịu lực, khớp biến dạng hoặc chấn thương xảy ra sau va chạm mạnh, cần được thăm khám để xác định chính xác tình trạng.
Trung Tâm Cấp Cứu Toàn Quốc hỗ trợ xe cấp cứu và vận chuyển người bệnh khi chấn thương khiến người bệnh không thể tự di chuyển an toàn đến cơ sở y tế.
TRUNG TÂM CẤP CỨU TOÀN QUỐC
Hotline: 0704 115 115 | 0995 114 115
Y tế sự kiện: 082 8899 115 | 085 2288 115
Website:
Địa chỉ: 03 Đường 35A Trịnh Quang Nghị, Phường Bình Đông, TP. Hồ Chí Minh
Zalo: https://zalo.me/3105407123098382136
Email: 115toanquoc@gmail.com
Facebook: https://web.facebook.com/trungtamcapcuutoanquoc
Khu vực hoạt động: Toàn quốc
